ਪੁਰਾਤਨ ਨਵਾਂ ਸੰਸਾਰ

" ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਯੋਗਾ ਦਾ ਹਰ ਰੂਪ ਫੈਲੇਗਾ। 2013 ਤੱਕ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਸੱਠ ਫੀਸਦੀ ਅਬਾਦੀ ਯੋਗਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਲੋਕ ਇਹ ਦੇਖਣਗੇ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਯੋਗਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਚਮਕ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ। ਟਿਕਾਅ 'ਚ ਹਨ ਤੇ ਅਨੰਦ 'ਚ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਵੇਗੀ ਕਿ ਯੋਗਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸੁਹਿਰਦ ਹੈ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਨਹਿਰਾ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ 'ਚ ਤਕਨੋਲੋਜੀ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਾਪਰਨਗੀਆਂ। ਸੂਚਨਾ ਯੁਗ ਦੇ ਇਸ ਅਰਾਜਕ ਮਾਹੌਲ 'ਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲਣਾ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੁੱਰਬਧ ਕਰਨਾ ਹੋਏਗਾ। ਦੁਨੀਆ ਜਾਣੇਗੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਯੋਗਾ ਹੀ ਇਕ ਰਾਹ ਹੈ।"


ਭਾਈ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਯੋਗੀ



ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੀ ਰੂਹਾਨੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਬਦਲਵੀਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਲਹਿਰਾਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਬੁਨਿਆਦ ਜੀਵਨ, ਕਾਇਨਾਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ, ਬਲਕਿ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕ ਇਕ ਨਵੀ ਤਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਅੱਪੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਲਗ ਅੱਲਗ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਹ ਦਿਲਚਸਪ ਵਰਤਾਰਾ ਨੋਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜੇਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਡਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਝ ਵਖਰੀ ਤਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਵਲ ਪਲਟੇ ਦੇਖਕੇ ਅਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਖਤਜਾਨ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸਮਝਦੇ ਸਾਂ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਕ੍ਹਲ ਅੰਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਸਤ ਰੇਖਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਮਤ ਜਿਹੇ ਸਰਕਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕਾਫੀ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਐਲੋਪੈਥੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਖ ਮੋੜ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਤਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਘਟ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੁਣ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਚ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇਂ ਲੋਕ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਹ ਮੋੜ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅੰਦਰੋ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਗ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਮੁੜੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਨੂਭਵ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਖਿਚੇ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜੇਮਜ਼ ਰੈਡਫੀਲਡ ਦੇ ਨਾਵਲ ਸੈਲੇਸਟੀਨ ਪਰੌਫਸੀ ਵਿਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੀ ਜਾਗ ਲਗ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਹੀ ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏਗੀ। ਰੈਡਫੀਲਡ ਨੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਅੱਗਿਓਂ ਅੱਗੇ ਫੈਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਦ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਸਟੇਜ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਵਾਪਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਰੁਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਛੁਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਰੂਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਇਕ ਮਹਾਤਮਾ ਗੁਰਜੀਏਫ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਲਭਦਿਆਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮੱਠਾਂ ਵਿਚ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾਂ ਸੀ ਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਬੁਲੰਦੀ ਨੂੰ ਛੁਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਪਰਲੋ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸਭਿਅਤਾ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੇ ਭ੍ਰਮਣ ਵਿਚ ਇਹ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹੀ ਇੱਕਤਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਇਨਾਤ ਅਤੇ ਮਨੁਖੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੀਡੀ ਔਸਪੈਂਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਨ ਦੀ ਸਰਚ ਔਫ ਮਿਰੈਕੁਲਸ ਅਤੇ ਫੋਰਥ ਵੇਅ ਵਿਚ ਗੁਰਜੀਏਫ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਜੀਏਫ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਮੀਟਿੰਗਜ਼ ਵਿਦ ਰਿਮਾਰਕੇਬਲ ਮੈੱਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭ੍ਰਮਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਬਿਆਨੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਾ ਆਪਣੇ ਸੀਮਤ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤਕ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਇਰਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰਤਾਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੁਖਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਜਾਗਰਤੀ ਲਹਿਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁਖਧਾਰਾ ਬਣਨ ਵਲ ਵਧਣ ਲਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ, ਪੱਛਮੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਲਾਂ ਤੇ ਉਸਰੇ ਖਪਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਕ ਬਦਲਵੀਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਯੋਗਾ, ਸਾਧਨਾ, ਸਾਤਵਿਕ ਭੋਜਨ, ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਇਸ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੀਆਂ ਮੁਖ ਤੰਦਾਂ ਹਨ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਕਦੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਨਹੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇਹ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਧਾਰਾ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੀਆਂ ਵਾਹਕ ਬਣੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੁਖਧਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਚੀਜਾਂ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦੇਖਦੀ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਵਰਗ ਅਤੇ ਯੁਵਕ ਤਬਕਾ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿਚੂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਫਿਰ ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਸ੍ਰੀ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਨਵਾਂ ਸੰਸਾਰ (Ancient New World) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਪੁਰਾਤਨ ਚੀਜਾਂ ਤੇ ਪੁਨਰ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁਖਧਾਰਾ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।



ਯੋਗ ਅਤੇ ਧਿਆਨ

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਯੋਗ ਦੀ ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਤੀ ਪੱਛਮ ਚੋਂ ਹੋਈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਹ ਸਾਇੰਸ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਸਿਰਫ ਯੋਗ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਮੱਠਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਵੀ ਸਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਫਿਟਨੈਸ ਦੀ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਧੀ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਯੋਗ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਵਿਚ ਸਰਵਪੱਖੀ ਖੇੜਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਸਾਡੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮੂਲਭੂਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਾਨੰਦ ਪਰਮਾਹੰਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗ ਮਨੁਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਤਕਨੀਕ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗਤੀ ਬਹੁਤ ਧੀਮੀ ਹੈ। ਆਮ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਮਨੁਖ ਜਿਹੜਾ ਰੂਹਾਨੀ-ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਜ਼ਰੀਏ ਉਹ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਮਨੁਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਯੋਗ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਦੇ ਇਸ ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਯੋਗਾਨੰਦ ਪਰਮਾਹੰਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਚੇਤ ਤੋਰ ਤੇ ਜੋ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਸਦਕਾ ਮਨੁਖੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਇਕ ਮੋੜ ਆਉਣ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਹਾਨੀ ਚੇਤਨਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੂਲ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੀ ਜਾਗ ਯੋਗ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਲਗਣੀ ਸੀ। ਯੋਗਾਨੰਦ ਪਰਮਾਹੰਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਆਟੋਬਾਇਗ੍ਰਾਫੀ ਔਫ ਏ ਯੋਗੀ ਵਿਚ ਯੋਗ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰੂਹਾਨੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ਅਗੇ ਰੱਖਿਆ। ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਤਾਰਕਿਕ ਮਨ ਦੇ ਸਮਝਣਯੋਗ ਅੰਦਾਜ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਯੋਗ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਕਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗ ਜਾਂ ਇਸਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਸ੍ਰੀ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਕਤ ਇਕੱਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਯੋਗ ਕਈ ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਬਣ ਚੁਕਿਆ ਹੈ।
ਯੋਗ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਕਤ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬੁਕ ਸਟੋਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸਟੋਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਚੱਕਰ ਲਗਾਓ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਕੈਸਟਾਂ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਧਨਾ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲੂ ਨਾਲ ਸੰਬਧਤ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋ ਵਿਆਪਕ ਪਰਿਚਾਲਨ ਓਸ਼ੋ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।
ਓਸ਼ੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਿਆਨ ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਰੋਕ ਵਹਿਨ ਦੇਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਅ ਵਲ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਾਤਰ ਮੁਲਾ ਨਸਰੂਦੀਨ ਦੀ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾੳਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਲਾ ਨਸਰੂਦੀਨ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਧਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਲਾ ਨਸਰੂਦੀਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਗਧੇ ਦਾ ਇਹ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦਾ। ਮੁਲਾ ਉਸਨੂੰ ਸਿਧੇ ਰਾਹ ਤੋਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉਹ ਉਲਟੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ। ਮੁਲਾ ਰੋਜ਼ ਗਧੇ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਖਿਚਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੈਰ ਗੱਡਕੇ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਧਾ ਤੋਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਲ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਵੜ ਜਾਂਦਾ । ਉਸ ਨੇ ਸਿਧਾ ਨਾ ਤੁਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਹੀ ਖਾਧੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਮੁਲਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਤਾ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹ ਗਏ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਨੌਕਰ। ਤੂੰ ਜਿਧਰ ਚਲੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਛੇ ਚਲਾਂਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲ , ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਛੇ ਚਲਾਂਗਾ। ਮੁਲਾ ਨਸਰੂਦੀਨ ਨੇ ਗਧੇ ਦੀ ਰੱਸੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਪਿਛੇ ਚਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਧਾ ਜਿਧਰ ਦੀ ਚਲਦਾ, ਮੁਲਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਪਿਛੇ ਚਲਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਗਧਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਏ ਤਾਂ ਮੁਲਾ ਵੀ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਤੁਰ ਪੈਣ। ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਣ। ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਸ਼ਾਮ ਪੈ ਗਈ। ਅਖੀਰ ਗਧੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਮਨ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਤੂਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਧਰ ਕਹੋਂਗੇ ਉਧਰ ਹੀ ਚਲਾਂਗਾ। ਓਸੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਗਧਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਦਾ ਮਨ ਇਕ ਗਧੇ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹਿੱਕ ਕੇ ਨਹੀ ਤੋਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਲੋਕ ਮਨ ਦੇ ਜੋ ਨਿਯਮ ਦਸਦੇ ਹਨ, ਉਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਐਨੀ ਵੱਡੀ ਅੜਾਉਣੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਨ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤ ਦੇ ਵਾਕ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਆਦਿ ਜੁਗਾਦੀ ਗੁੰਝਲ ਵਲ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਰਟ ਔਫ ਲਿਵਿੰਗ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਧੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਲਈ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਖਿਆਲਾਂ ਬਾਰੇ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬਾਂਦਰ ਦਾ ਖਿਆਲ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਆਏ। ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਸ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰਾਂ ਦੇ ਬਾਂਦਰ ਹੀ ਉਨਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਮਨ ਦਾ ਇਕ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਪਾਸਿੳਂ ਰੋਕਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਮੂਲ ਨਯਮ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅਕਸਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਸੂਲ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨ ਨੂੰ ਉਨਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਤੋਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਾਂ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਝੁਕਾਵਾਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਹਾਤਮਾਂਵਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹਾਤਮਾ ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇਕ ਤਕਨੀਕ ਦਸਦੇ ਹਨ।
ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯੋਗੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:
''ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਫਤਿਹ ਪਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਫਤਿਹ ਪਾ ਲਵੋਂਗੇ। ਕਿਹੜੇ ਮਨ ਤੇ? ਚੇਤਨ ਮਨ ਤੇ? ਨਹੀਂ । ਸੁਪਰ ਚੇਤਨ ਮਨ ਤੇ? ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਫੇਰ ਕਿਹੜੇ ਮਨ ਤੇ ? ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਤੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਤੇ ਫਤਿਹ ਪਾ ਲਓ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਮੁਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।"
ਇਸ ਤਰਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਧੀਆਂ ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਸਤਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਹੋਣ ਦੇ ਹੀ ਰਾਹ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਮਾਂ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਿਲਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਜੋਗੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਬੁਧੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਰਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਅਮਲ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਅਸਲ ਸਫਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਦੀ ਇਕ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਤਾਰਕਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਗੁਰਜੀਏਫ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ਬੀਲਜ਼ਬੂਬਜ਼ ਟੇਲਸ਼ ਟੂ ਹਿਜ਼ ਗਰੈਂਡਸਨ ਬੜੇ ਜਟਿਲ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਲੁਪਤ ਹੈ। ਗੁਰਜੀਏਫ ਵਲੋਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇਕ ਖਾਸ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਜੀਏਫ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁਖ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਬੌਧਿਕ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸਿਰਫ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਟੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਵਾਈ ਮਨੁਖ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਮਨੁਖ ਅੰਦਰ ਸੰਚਾਰ ਸਿਰਫ ਬੌਧਿਕ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੂੰਦਾ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਬੌਧਿਕ ਤਰਕ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੌਧਿਕ ਤਰਕ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਜੀਏਫ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਇਕ ਯੰਤਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚਲੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਕ ਯੰਤਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ । ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਮਨੁਖ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਪਾਠ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ ਤਾਂ ਇਕ ਸਤਹ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਤਹਿਆਂ ਹਨ । ਪਾਠ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਮਨੁਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗਹਿਰੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯੋਗੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਤਰਤੀਬ ਪਿਛੇ ਇਕ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਜੀਭ ਦੀ ਹਰਕਤ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਧੁਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਮੁਚੇ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਖਾਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕੁਅੰਟਮ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਨਿਂਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
'' ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜੀਭ ਦੀ ਹਰਕਤ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕਤਾ ਅਤੇ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ 84 ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਬਿੰਦੂ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹਨ । ਮੂੰਹ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤਾਲੂ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ। ਸਖਤ ਅਤੇ ਨਰਮ। ਸਖਤ ਤਾਲੂ ਬਿਲਕੁਲ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨਰਮ ਤਾਲੂ ਮੂੰਹ ਦੀ ਛੱਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 64 ਬਿੰਦੂ (32 ਜੋੜੇ) ਸਖਤ ਤਾਲੂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੀ ਯੂ ਦੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਸਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਚ ਵਖੋ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜੀਭ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਇਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਕੀ ਬੋਰਡ ਵਾਂਗ ਹਨ । ਇਸ ਕੀ ਬੋਰਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਦੇ ਦੁਹਰਾਓ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹਿਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਹਾਈਪੋਥੈਲਮਸ ਵਾਲਾ ਹਿਸਾ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਥੈਲਮਸ ਗਲੈਂਡ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਨ ਰਾਹੀਂ ਬਲਗਮ ਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ । ਇਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁਖ ਗਲੈਂਡ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁਖ ਕੰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਭੁਖ, ਪੀਣ ਦੀ ਲੋੜ, ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਜਾਜ਼, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਮੁਕਤਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕਤਾ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ''
ਇਸ ਤਰਾਂ ਯੋਗੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ । ਫੇਰ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਲਚਰ ਵਿਚ ਢਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨ ਨੂੰ ਪਾਠ ਦੀ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦਾ ਤਰਕ ਸਮਝਾਉਣਾ ਜ਼ਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਅੰਦਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਲਗਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯੋਗਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ । ਪਾਠ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਕ ਪੜਾਅ ਤਹਿ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ।
ਆਧੁਨਿਕ ਮਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਤਰਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਮਝਣ ਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਤੇ ਇਸ ਮਨ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝਿਆ । ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਤਣਾਅ ਹੀ ਦਾਰੂ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਦੁਖ ਦਾਰੂ ਸੁਖ ਰੋਗ ਭਇਆ ਦਾ ਅਸੂਲ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਤੇ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇ ਲਾਗੂ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਬਦਲੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਤਨਾਅ, ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ, ਬੱਲਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਸ਼ੂਗਰ, ਮਾਈਗਰੇਨ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਤਰਕ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ । ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਹੀ ਲੋਕ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਮਰਜ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਆਪਣੇ ਮਾਨਸਿਕ, ਸ਼ਰੀਰਕ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਇਕਦਮ ਮਿਲੀ ਰਾਹਤ ਕਾਰਣ ਉਹ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰੂਹਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ । ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਦੇਵ ਦੇ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੀ ਜੁਟ ਰਹੀ ਹੈ । ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਇਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਯੋਗਾ ਨੂੰ ਇਕ ਸੈਕੂਲਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਯੋਗਾ ਨੂੰ ਇਕ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟ ਵਰਗੇ ਇਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਯੋਗਾ ਨੂੰ ਉਚ ਵਰਗੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਆਰਟਿਸਟਿਕ ਯੋਗਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗਾ ਸਟੂਡੀੳਜ਼ ਖੋਲ੍ਹੇ । ਅਮਰੀਕਾ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਟਰੈੱਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਕਾਫੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ । ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਤੈਰਾਕ ਤੈਰਾਕੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਔਕਸੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਭਰਨ ਲਈ ਯੋਗਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਪੌਪ ਸਿੰਗਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਟੇਜ ਪਰਫੌਰਮੈਂਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸ਼ਡਯੂਲ ਤੋਂ ਤਨ ਮਨ ਨੂੰ ਤਾਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਮਨੁਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖੋਜ ਹੋਣ ਲਗੀ ਹੈ। ਡਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਐਜ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਅਤੇ ਬਰੇਨ ਲੌਂਗੇਵਿਟੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਦਾ ਬੜਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁਖੀ ਦਿਮਾਗ ਐਡਰੀਨਲ ਕਾਰਟੀਸੋਲ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਾਰਮੋਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਤਣਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਥੋੜੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਚ ਇਸ ਹਾਰਮੋਨ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜਦ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਦਿਮਾਗੀ ਸੈਲਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।ਇਹ ਐਨਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦਿਮਾਗੀ ਸੈਲਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ ਅਤੇ ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ 85 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 50 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਇਸ ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਦਾ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਕੋਲ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਯੋਗਿਕ ਵਿਧਿਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਤਰੀਕੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਲਜ਼ਾਮਿਰ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਕੋਲ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਡਮੁਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਖੋਲਿਆ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਊ ਏਜ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਅਜਿਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਹੀਕਲ ਹਨ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 19 ਫੀਸਦੀ, ਕੁਲ 50 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ । ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਪ ਸਟਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਿਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੁਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ ਯੋਗੀ ਦੀ ਟਰਾਂਸੇਡੈਂਟਲ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੀਟਲਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਖਿਚ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ । ਹਾਰਵਰਡ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾ. ਹਰਬਰਟ ਬੈਨਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਮਨੁਖੀ ਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਸਬੰਧੀ ਕੀਤੀ ਖੋਜ ਨੇ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੈਡੀਕਲ ਤਬਕੇ ਨੇ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਲੱਭਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਡਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਐਜ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ:
'' ਨੀਂਦ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਔਕਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਖਪਤ 8 ਫੀਸਦੀ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਸਾਧਨਾ ਵੇਲੇ 10 ਤੋਂ 20 ਫੀਸਦੀ ਤਕ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪੂਰੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਢਾਚੇ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਦੁਆਉਣ ਲਈ ਇਹ ਨੀਂਦ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਉਤੇਜਨਾ ਦੇ ਸੂਚਕ ਅੰਸ਼ਾਂ ਬੱਲਡ ਲੈਕਟੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਇਕੋ ਇਕ ਵਿਧੀ ਹੈ।ਇਸ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨ ਕਾਰਟੀਸੋਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੁਣਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਬੱਲਡ ਪ੍ਰੇਸ਼ਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਗ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ 80 ਫੀਸਦੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ 50 ਫੀਸਦੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜਿਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨੀਂਦਰੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 75 ਫੀਸਦੀ ਸਾਧਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਰਮਲ ਨੀਂਦ ਸੋਂਣ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਗ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਲਾਇਲਾਜ ਦਰਦ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 34 ਫੀਸਦੀ ਦੁਆਰਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਦਵਾਈ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਆ ਗਈ।" ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਔਫ ਹੈਲਥ ਦੀ ਇਕ ਏਜੰਸੀ ਵਲੋਂ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਇਸ ਵਕਤ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੀ ਮੁਖ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਲਗੇ ਹਨ। ਦੀਪਕ ਚੋਪੜਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੇਹਦ ਉੱਚੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰ ਸਨ। ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਹੈਲਥ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਰੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਸੰਮਿਲਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਕ ਨਿਊ ਏਜ ਗੁਰੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।



ਬਦਲਵੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ

ਮਨੁਖਤਾ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਤਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੋੜਾ ਕੱਟਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਸਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸੇਂ ਨਾਕਾਮਯਾਬੀ ਵਿਚੋਂ ਬਦਲਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ ਅਰੰਭ ਹੋਈ। ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ/ਕਲਿਨਿਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਜਿੰਨਾਂ ਵੱਡਾ ਤੰਤਰ ਮਨੁਖਤਾ ਕੋਲ ਇਸ ਵਕਤ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇੰਨਾਂ ਵੱਡਾ ਤੰਤਰ ਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਰੀਜਾਂ ਦੀ। ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਟਿਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 13 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਾਲ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ 30 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿਠ ਦਾ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ 17 ਫੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਸਿਰ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਜਿੰਨੇਂ ਲੋਕ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲਾਇਲਾਜ ਦਰਦਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੁਗਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਚਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੰਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਟਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨਾ੍ਹਂ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਥਲੀਟਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਦਰਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਸਟਾਰ ਮਾਈਕਲ ਜੌਰਡਨ ਨੇ ਜਦ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਛਡ ਕੇ ਬੇਸਬਾਲ ਖੇਡਣ ਦਾ ਕਦਮ ਉਠਾਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਦ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਮੁਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਿਲਮ ਸਟਾਰ ਅਜਿਹੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਇਕ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਨੱਬੇ ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੈਡੀਸਨ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਐਨਾ ਵਡਾ ਤੰਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੌਜੂਦਾ ਐਲੋਪੇਥਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਕੋਲ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਸ਼ੂਗਰ, ਮਾਈਗਰੇਨ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਵਾਇਰਲ ਵਰਗੀਆਂ ਆਮ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸਿਰਫ ਆਦਤ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਤੇ ਕੀਟਾਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪੈਸਟੀਸਾਈਡਜ਼ ਦੀ ਤਰਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਘਾਤੀ ਦੌੜ ਹੈ । ਦਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਅੱਕੇ ਲੋਕ ਹੀ ਰੂਹਾਨੀ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗਾਂ ਵਲ ਪਰਤ ਰਹੇ ਹਨ । ਆਧੁਨਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਉਕਤਾਹਟ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਬਦਲ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਬਿੰਦੂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੀਨੀ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਆਕਯੂਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਆਕੂਪੰਕਚਰ ਵਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੇਚਰ ਕਿਉਰ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵਨ ਤਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨ ਦਾ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਤ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ। ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬਹੁ ਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪੂਰੇ ਸਿਹਤ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੀ ਬਦਲਵੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਭਣ ਦਾ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚੂਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੁਰ ਤੋਂ ਉਖੜਿਆ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਤਣਾਅ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਤਣਾਅ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਲੈਅ ਤੋਂ ਬੇਸੁਰਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕਰੂਪਤਾ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਲਗਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਅਜਿਹੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹੀ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤਣਾਅ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅੰਦਰੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਣਾਅ ਦਾ ਹੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਖ ਵਖ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੀ ਇਹ ਇਹਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਬਦਲਵੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਖੁਦ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਤਰਾਂ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਾਏ ਗਏ ਸਿਹਤ ਕਲਚਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦਾ ਸਿਹਤ ਕਲਚਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਆਰਥਿਕਤਾ ਉਸਰੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸੰਕੇਤ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਬਦਲਵੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। 1991 ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 34 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਅਜਿਹੇ ਯੋਗਾ ਥੇਰਾਪਿਸਟਾਂ, ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਮਾਹਰਾਂ, ਕਾਇਰੋਪ੍ਰੈਕਟਿਕ ਫਿਜੀਸ਼ਨਾਂ, ਮਸਾਜ ਥੈਰਾਪਿਸ਼ਟਾਂ, ਐਕੂਪੰਕਚਰ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਹਰਬਲ ਦੁਆਈਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੈਦਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। 1999 ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਬਦਲਵੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 50 ਫੀਸਦੀ ਤਕ ਹੋ ਗਈ । ਹਾਰਵਰਡ ਦੀ ਇਸ ਸਟੱਡੀ ਵਿਚ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਵਿਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1990 ਵਿਚ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਲ 13.7 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਖਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਐਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਖਰਚਾ ਹੁਣ 27 ਬਿਲੀਅਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਵੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੁਣ ਇਕੱਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੀ 27 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਵੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪੱਛਮ ਦੇ ਐਲੋਪੇਥਿਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਹੈਲਥ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਧਕੇਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਖਤਮ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਸ ਵਿਚ ਹੁਣ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਆਯੁਰਵੈਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਵੇਂ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹੈ। ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਔਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਵੀ ਆਯੁਰਵੈਦਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਕਯੂਪੰਕਚਰ ਅਤੇ ਅਕਯੂਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਆਦਿ ਚੀਨੀ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਬਦਲਵੇਂ ਸਿਸਟਮ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਨੁਸਖੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਇਲਾਜ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਨੁਸਖੇ ਆਲੋਪ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਹੱਡੀਆਂ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਮਾਲਸ਼ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਸਨ। ਨੇਚਰ ਕਿਉਰ ਅਤੇ ਫੂਡ ਥੇੈਰਪੀ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਊਂਡ ਥੇੈਰੇਪੀ, ਕਲਰ ਥੈੇਰੇਪੀ, ਅਰੋਮਾ ਥੈੇਰੇਪੀ ਆਦਿ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੀ ਪਰੰਮਪਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਹੋਮਿਊਪੈਥੀ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਖ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਰੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਥਿਤੀ ਅਜਿਹੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆਂ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਵੀ ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਅਸਯੁਰਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਹੋਮਿਉਪੈਥੀ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਟੈਲੇਂਟ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਲਿਆਂਦਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਇਮ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਨੇ ਹੁਣ ਰੁਖ ਮੋੜ ਲਿਆ ਹੈ।

ਨਵਾਂ ਫੁਡ ਕਲਚਰ

ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਮਨੁਖੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਨੁਖ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਖਾਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਵੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦਾ ਫੂਡ ਕਲਚਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਫੂਡ ਕਲਚਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੀ ਮੋਜੂਦਾ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨੂੰ ਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਮਨੁਖ ਦੀ ਖਾਣੇ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜੁਜ਼ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡੀ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀ ਵਿਧੀ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਖਾਣਾ ਸਾਡੀ ਨਿਜੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਭੋਜਨ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਇਕ ਇੰਡਸਟਰੀ ਬਣਦਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਸਮੁਚਾ ਕਲਚਰ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਾਡੇ ਭੋਜਨ ਕਲਚਰ ਤੇ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਕਸਤ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਕਤ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਜੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਿਕਲ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਚਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਪਿਛੜੇਪਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਲਗਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਦਿਨ ਬ ਦਿਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰਾਂ ਦੇ ਈਟਿੰਗਜ਼ ਜਾਇੰਟਸ, ਰੈਸਟੋਂਰੇਟ ਵਗੈਰਾ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੇਨਜ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਦਾ ਇਹ ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬੁਰਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁਚਮਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ। ਫਿਰ ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਇਹ ਪਹਿਲੂ ਗੁਆਚ ਗਏ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਤਨ ਮਨ ਵਿਚ ਅਨਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਾਸਟ ਫੂਡ ਜਾਇੰਟ਼ਸ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਖਾਣਾ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ, ਡਿੱਬਾਬੰਦ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸੈਸਡ ਭੋਜਨ ਉਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੈਸਟੀਸਾਈਡ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਜਿਥੇ ਅਜਿਹੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਕੁਆਲਿਟੀ ਕੰਟਰੋਲ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਸਿਰਫ ਤਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ। ਭੋਜਨ ਸਾਡੇ ਤਨ ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤਿੰਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁਖ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸ਼ੁਧ ਸਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੁਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਾਮੁਕ ਉਰਜਾ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤੇਜਨਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਠਕਿ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਜੋਰਦਾਰ ਸਰੀਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਤਾਮਸਕ ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਧੁੰਧਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੋਜਨ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਾਫੀ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਇਸੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਸ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਕਿਆ ਭੋਜਨ, ਬਾਸਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਖਾਣਾ ਆਦਿ ਤੰਦਰੁਸਤ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨ, ਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਖਾਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਲਦਾ ਰਖਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੱਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਜਿਤ ਖਾਧੇ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨਿ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰੁ ॥ ਬਾਬਾ ਐਸਾ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰ ॥
ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਸਾਧਕ ਦੀਆਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭੋਜਨ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਬੜੇ ਗਹਿਰੇ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਫੂਡ ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਫੂਡ ਕਲਚਰ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੌਨ ਵੇਜ, ਫਾਸਟ ਫੁਡ, ਡੱਬਾਬੰਦ ਖਾਣੇ, ਏਰੇਟਡ ਡਰਿੰਕਸ ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ, ਤੰਬਾਕੂ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਫੁਡ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਲਚਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਾਤਵਿਕਤਾ, ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਰਖਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਸੱਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਦੇ ਭਾਰੂ ਕਲਚਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਕਤ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਘਰ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਖਾਤਰਦਾਰੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹੀ ਮੁਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ- ਚਾਹ, ਕੋਲਡ ਡਰਿਕਸ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ । ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਓ ਤਾਂ ਰੈਸਟੋਂਰੈਟਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾ ਤੇ ਇਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਫੂਡ ਕਲਚਰ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਅਜਨਬੀ ਅਤੇ ਮਿਸਫਿਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਥੇਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂਵਾ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਵੈਜੀਟੇਰੀਅਨ ਭੋਜਣ ਮਿਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਗਹਿਰੇ ਸਾਧਕ ਪਿਆਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਿਆਜ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਣਿਆ ਖਾਣਾ ਲਭਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਂ ਗਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਪ ਜਾਂ ਉਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਖਿਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੈਜੀਟੇਰੀਅਨ ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਲੱਭਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਫੂਡ ਕਲਚਰ ਸਦਕਾ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੀ ਵੈਜੀਟੇਰੀਅਨ ਖਾਣੇ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਤ ਅਣਗਿਣਤ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਨਲਾਈਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਾਈਟਸ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੈਜੀਟੇਰੀਅਨ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੂਸ ਆਦਿ ਬਰਫੀਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੈਜੀਟੇਰੀਅਨ ਰੈਸਟੋਰੇਂਟ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੈਜੀਟੇਰੀਅਨ ਮੁਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ੁਧ ਸਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁਲ ਅਬਾਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਕ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਪਕੜ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਨੌਨ ਵੈਜ ਹੋਣਾ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਕਲਚਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛੜੇਪਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਘਟਣ ਲੱਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅਜਿਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜ਼ੋਰ ਪਕੜ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਫਾਸਟ ਫੂਡ ਅਤੇ ਏਰੇਟਡ ਕੋਲਡ ਡਰਿੰਕਸ ਤੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਛੱਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੁਬਾਰਾ ਘਰ ਵਿਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਯੋਗੀ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਤਰਾਂ ਦੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਪਛਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੈਜੀਟੇਰੀਅਨ ਖਾਣੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਨ ਵੈਜ ਖਾਣੇ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਮ ਖਾਣੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਘੇਰ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਭਾਰਤੀ ਸਰੋਤ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਵੈਜੀਟੇਰੀਅਨ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦੀਆ ਔਨਲਾਈਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀਜ਼ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਫੋਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੱਛਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੁਛ ਹਿੱਸੇ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸੋਈ ਨੁਸਖੇ ਦੱਸੇ ਗਏ। ਯੋਗੀ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਫੂਡਜ਼ ਫੌਰ ਹੈਲਥ ਐਂਡ ਹੀਲਿੰਗ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਖਾਣਿਆਂ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਕੁਕਿੰਗ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਇੰਸ ਬਾਰੇ ਯੋਗੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਕੁਕਿੰਗ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਅੱਗ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜੁਆਲਾ ਦਾ ਸੇਕ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਦਾ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤ ਉਸ ਵਿਚ ਭਰਨਾ ਹੈ। ਕੁਕਿੰਗ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਨਿਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਕੁਕਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸਭਿਅਕ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਕਿੰਗ ਦਾ ਅਨੰਦ ਸਾਂਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤ ਦਾ ਨਿੱਘ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੋਰ ਵਲੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤਿਆਰ ਕਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਟੇਸਟ ਔਫ ਇੰਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁਖ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਖਾਣੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਟੀ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਫੁਡ ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਹੀ ਇਕ ਕਦਮ ਸੀ। ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਚਾਹ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਕੋਟੀਨ ਵਾਲੀ ਚਾਹ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਵਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਾਹ ਫਾਰਮੂਲੇ ਬੜੇ ਜਟਿਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਮੌਜੂਦਾ ਫੂਡ ਕਲਚਰ ਤੇ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਗਹਿਰੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।


ਨਿਊ ਏਜ ਅਰਥਚਾਰਾ


ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਇਕ ਵਖਰੀ ਤਰਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜੇ ਅੱਜ ਯੋਗਾ 25 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇਸ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਬਦਲਵੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੀ ਲਗਭਗ ਐਨੀ ਵੱਡੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਹੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਨਵਾਂ ਫੂਡ ਕਲਚਰ ਵੀ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੀ ਫੂਡ ਇੰਡਰਟਰੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮੁਲਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਇੰਡਸਟਰੀ ਬਣਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਜੂਦਾ ਯੁਗ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ, ਗਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਬੇਪਨਾਹ ਮੁਲ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਡਾਕਟਰਾਂ, ਇੰਜਨੀਅਰਾਂ, ਤਕਨੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਕ ਗਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਮੁਲ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੁਫਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਉਸ ਵਕਤ ਵੀ ਸੱਚੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਜੋਖਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਹੀ ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਦਾਂ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਤੇ ਯੁਗ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਗਿਆਨ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਡਲਨੀ ਯੋਗ ਜਿਹੀ ਅਤਿ ਸੰਕੁਚਿਤ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਯੋਗ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯੋਗੀ ਜੀ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਖੇੈਰ ਇਹ ਇਕ ਵਖਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ।
ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦਾ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਉਸਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡੀ ਇੰਦਸਟਰੀ ਬਣਨਾ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਟੀਚਰ, ਯੋਗਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਆਡੀਓ ਵੀਡੀਓ ਸਮੱਗਰੀ, ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਰਿਸਰਚ ਆਦਿ ਇਕ ਵੱਡਾ ਤਾਣਾਬਾਣਾ ਯੋਗਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਉਸਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੋਗਾ ਅਭਿਆਸ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ੋਹਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲਵੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਤਰਜ਼ੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਜੀਵਨ ਐਲੋਪੈਥੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਯੁਰਵੈਦ ਜਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਬਦਲਵੀਆਂ ਪੈਥੀਆਂ ਵਲ ਝੁਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਵੀਆਂ ਪੈਥੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧੇਗੀ। ਮੰਗ ਪੈਸਾ ਲਿਆਏਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨਅਤਾਂ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਹਰਬਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਬਲ ਇੰਡਸਟਰੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਫੁਡ ਆਇਟਮਾਂ ਵਿਚ ਔਰਗੈਨਿਕ ਫੁਡ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਪਛੱਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਔਰਗੈਨਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਹੁਣ ਸਟੋਰਾਂ ਵਿਚ ਔਰਗੈਨਿਕ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਕਸ਼ਨ ਮਿਲਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਕਤ ਸੌਫਟ ਡਰਿੰਕਸ ਦੀ ਮਾਰਕਿਟ ਵਿਚ ਏਰੀਨੇਟਡ ਡਰਿੰਕਸ ਬਣਾੳਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਦਲਵੇਂ ਅਤੇ ਔਰਗੈਨਿਕ ਪੇ ਜਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਹ ਦੀ ਮਾਰਕਿਟ ਵਿਚ ਹਰਬਲ ਚਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿਚ ਬਦਲਵੀਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਦਿਸਣ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਪਛੱਮ ਵਿਚ ਯੋਗਾ ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਲੋਂ ਨਵਾਂ ਲਾਈਫ ਸਟਾਈਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਅਕਵੇਰੀਅਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲਾਈਫ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਮੁਖ ਪੱਤਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹੋਲਿਸਟਿਕ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਚੈਨਲ ਕਿਹਾ ਜਾਦਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਪਰਛਾਂਵਾ ਬਾਕੀ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਵੇਗਾ । ਹਾਲੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਯੋਗਾ, ਦੂਸਰੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਇੰਸਾਂ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਨ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਦਾਂ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਨਾਲੰਦਾ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਵਰਗੇ ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਨਵੀਂ ਤਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਧਾਰਾ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏਗੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਆਰਥਿਕ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਉਸਰਨਾ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਸ ਮੋੜ ਕਾਰਨ ਆਰਥਿਕ ਨਿਜ਼ਾਮ ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹਾਲੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਉਘੜਨ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰੂਝਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰ ਪਕੜਨਾ ਹੈ। ਦਿੱਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2013 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਲ 2013 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਦੀ 40 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਅਬਾਦੀ ਯੋਗਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਅਬਾਦੀ ਨੂੰ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਦਲਵੀਂ ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨੂੰ ਅਪਣਾਏਗਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲਗੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨੁਸਖਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਹ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਦੇਵ ਵਲੋਂ ਕੋਕਾ ਕੋਲਾ ਆਦਿ ਸੋਫਟ ਡਰਿੰਕਸ ਦੀ ਖਪਤ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਹਾਲੇ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣਗੇ। ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ ਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਨਵੀਂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣਾ ਤੈਅ ਹੈ।



ਰੂਹਾਨੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ

ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਰੂਹਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰੋਤ ਪੱਛਮ ਦੀ ਤਾਰਕਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਝੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵੀ ਆਧੁਨਕ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਇਹ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਵੇਗਾ। ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਰੁਝਾਨ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਦੇਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ । ਆਤਮ ਪ੍ਰਮਾਤਮ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਸਵਾਲ, ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਿਦਮ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਮੁਖ ਸਰੋਕਾਰ ਹਨ । ਅਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਹਾਲੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ ਪਰ ਇਕ ਗਲ ਤਾਂ ਤਹਿ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇ ਵਿਚ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੀਆਂ, ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰੋਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣਗੇ। ਜੁ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੋਰਾਨ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਨਵੇਂ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਮੋੜ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰਮਜੀਤ ਸੋਹਲ, ਨਵਤੇਜ ਭਾਰਤੀ, ਵਰਿੰਦਰ ਪਰਿਹਾਰ, ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੱਬੇਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ ਵੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕਵਿ ਰੁਝਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਤਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਕਾਵਿਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੋਰ ਤੇ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਇਹ ਮੋੜ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਸਪਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਵੇਗਾ।
ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਵੀ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲਗ ਪਏ ਹਨ। ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸਟੋਰਾਂ ਤੇ ਜਾਓ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸੰਗੀਤ ਮਿਲਣ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੁਰਾਤਨ ਧੁਨਾਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਾਦਨ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸਟੋਰ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਊ ਏਜ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਹਾਲੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਛੋਟੇ ਸਹਿਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਸ ਤਰਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਇਕ ਮੋੜ ਕੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਸ ਮੋੜ ਦੀਆਂ ਵਾਹਕ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਇਤਫਾਕ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਸ ਮੋੜ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਇਕ ਆਗੂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਤ ਮਹਾਤਮਾ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪੁਰਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲਭਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਫੁਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਉਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰੇਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੂੱਕੀ ਹੈ । ਇਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੂਹਾਨੀ ਰੂਹਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਨ । ਯੋਗੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗੀ ਜੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਗਲਪ, ਸੰਗੀਤ, ਪੇਟਿੰਗਜ਼ ਆਦਿ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਚਿਲਡਰਨ ਔਫ ਦੀ ਕਸਪ ਇਸ ਯੁਗ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਜੀ ਚਿਲਡਰਨ ਔਫ ਕਸਪ ਉਸ ਪੀੜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 1991 ਤੋਂ ਲੈਕੇ 2013 ਤਕ ਦੇ 21 ਸਾਲ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਰੂਹਾਨੀ ਯੁਗ ਦਾ ਮੁਢ ਬੰਨਣਾ ਹੈ। 21 ਸਾਲ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅਰਸਾ ਦੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸਮਾਂ ਹੈ । 1991 ਵਿਚ ਪਿਛੱਲਾ ਯੁਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਪਾਈਸੀਅਨ ਏਜ ਸੀ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸ ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਨਵੇਂ ਯੁਗ ਨੇ ਸ਼ਕਲ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ । ਜਦ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਦਲਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਮਨੁਖਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੋੜ ਆਵੇਗਾ । ਪਿਛਲਾ ਯੁਗ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ ਸੀ। ਨਵਾਂ ਯੁਗ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ ਹੋਵੇਗਾ । ਗੁਰਕਿਰਨ ਕੌਰ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਪਿਯੋਰ ਲੌਂਗਿੰਗ ਫੁਲਫਿਲਡ ਦੇ ਮੁਖ ਬੰਦ ਵਿਚ ਯੋਗੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਵਾਇਤੀ ਤੋਰ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਰੱਬ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੇ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਉਸ ਅਨੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੀ ਸੀ । ਦੁਬਾਰਾ ਫੇਰ ਉਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹਨ । ਗੁਰਕਿਰਨ ਕੌਰ ਖਾਲਸਾ ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਖਿਤੇ ਦੀਆਂ ਇੰਟਰਫੇਥ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ । ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ । ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਕਵਿਤਾ, ਪੇਟਿੰਗਜ਼ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਫਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ । ਇਹ ਕੁਝ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਪੇਟਿੰਗਜ਼ ਉਸ ਨਵੀਂ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਢਲੇ ਸੰਕੇਤ ਜਾਂ ਝਲਕਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੀ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ ।


We are the ones who have no place
Who've come to challenge time and space
We've come to go, for we don't belong
Yet, we shall write Victory's song
We, the children of the cusp. (Gurtej Singh Khalsa )